Էլչեի առեղծվածը ( իսպ.՝ Misterio de Elche, Իսպաներեն արտասանություն՝ [ misˈteɾjo ˈðe ˈeltʃe] անգլերեն` Mystery Play of Elche կամ Էլչեի առեղծվածային պիես, Վալենսիայում` Misteri d’Elx), միջնադարյանլիթուրգիական դրամա, որը ներկայացնում է Մարիամ Աստվածածնի մահը, վերափոխումն ու թագադրումը, նշվում է Էլչե քաղաքի Սանտա Մարիա բազիլկում ամեն տարվա օգոստոսի 14-ին և 15-ին: 2001 թվականին ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ն այն հռչակել է ոչ նյութական ժառանգություն:

Էլչեի դրամայի ստեղծման ժամկետի երկու պատմություններ կան: Ըստ հնագույն և տարօրինակ պատմության` այն ծագել է 13-րդ դարում և առաջին անգամ առաջարկվել է քաղաքի պատմության հեղինակ Քրիստոբալ Սանցի կողմից: Երբ նա խոստովանել է, որ չի կարող ապացուցել իր պատմությունը, առաջ է քաշել այն փաստը, որ քաղաքի հնագույն բնակիչներն այն տոնել են 1276 թվականին: Նա ավելացնում է նաև ևս մեկ հին պատմություն. երբ Արագոնի թագավոր Խայմե I-ը քաղաքը գրավում է, քաղաքի բնակիչների մոտ առաջ է գալիս Առեղծվածային պիեսի գաղափարը այն օրը, երբ քաղաքը հետ են վերցնում մավրերից: 1717 թվականին Էլչեի գլխավոր հավատարմատար Խոսե Անտոնը կրկնում է այս վերջին գաղափարը, սակայն ավելացնում է առեղծվածային տեսակետ. 1266 թվականի մայիսին Էլչեի ծովափ է ժամանում խորհրդավոր տապանաձև նավակ, որտեղ առկա էր Կույսի վերափոխման պատկերը և Կոնսուետան (գիրքը, որը պարունակում է պիեսի տեքստը, երբեմն` երաժշտությունը):

Այս պատմությունը պահպանվել է մասամբ ներելու կոմպոզիտոր Օսկար Էսպլայի (1886-1976) հնարավոր սխալը, ով պնդում էր, որ 1924 թվականին ինքը տեսել է 1266 թվականի պիեսը թույլատրող մի նամակ, որը պահպանվել է Էլչեի մունիցիպալ արխիվներում, չնայած այն հանգամանքին, որ այն երբեք չեն տեսել: Էսպլան իրականացրել է աշխատանքը և որպես կոմպոզիտոր առաջ քաշել պիեսի 13-րդ դարում ծագման տեսությունը:

Այնուամենայնիվ, երբ 19-րդ դարում առաջին պատմաբանները ժամանեցին Էլչե և ուսումնասիրեցին պիեսը, ծագման ամսաթիվը տեղափոխվեց 14-րդ դար և 15-րդ դարի սկիզբ: Ներկայումս Լա Ֆեստայի շատ գիտնականներ տարբեր տեսանկյուններից` գրական, թատերական, երաժշտական, լեզվաբանական, սրբապատկերային և այլն, այն թվագրում են 15-րդ դարի երկրորդ կեսին, առանց ընդգծելու քաղաքի գոյության նախադեպերը:

«Կոնսուետե» տերմինը Consuetudine և Ordinatio բառերի համադրություն է և վերաբերում է ձեռագիր պատարագային արարողություններին: Այդ ձեռագրերը պարունակում են բեմականացումների, երաժշտական նոտաների, բեմական սարքերի թանկարժեք անոտացիաներ, և թվագրվում է 1625 թվական:

Misterio de Elche

El Misterio de Elche (Misteri d’Elx en valenciano) es un drama sacro-lírico religioso que recrea la Dormición, Asunción y Coronación de la Virgen María. Dividida en dos actos o jornadas, la obra se escenifica cada 14 y 15 de agosto en el interior de la Basílica de Santa María, en la ciudad de Elche (Alicante).

Investigaciones recientes sitúan el origen de dicha obra en torno a la segunda mitad del siglo XV, contradiciendo así a las tradiciones locales, que la relacionan, por una parte, con la conquista del Elche musulmán (1265) y, por otra, con el hallazgo de la imagen de la Virgen, dentro de un arca de madera, el 29 de diciembre de 1370, en la cercana localidad costera de Santa Pola.

Se trata de la única obra en su género que ha sido representada sin interrupción hasta la actualidad, superando incluso el impedimento que supuso la prohibición de representar obras teatrales en el interior de las iglesias por parte del Concilio de Trento. Fue el Papa Urbano VIII quien, en 1632, concedió al pueblo de Elche, a través de un rescripto pontificio, el permiso para continuar con dicha representación, contra el intento de prohibición del obispo de Orihuela.

Todos y cada uno de los personajes son representados por varones, tratando de respetar así el origen litúrgico-medieval de la misma, que vetaba expresamente la aparición de mujeres en este tipo de representaciones, lo cual hoy en día se mantiene por tradición. El texto del Misteri, a excepción de algunos versos en latín, está escrito en valenciano antiguo. La música es una algama de estilos de diferentes épocas que incluyen motivos del Medievo, del Barroco y del Renacimiento.

La festividad ha recibido numerosas condecoraciones y reconomientos, entre los que destaca la declaración el 18 de mayo de 2001 como Obra Maestra del Patrimonio Oral e Inmaterial de la Humanidad por parte de la Unesco.

El origen del Misterio de Elche es incierto, aunque sin duda no puede ser anterior al último tercio del siglo XV. Existen dos tradiciones locales sobre su nacimiento. Una de ellas vincula su creación con la conquista de Elche por el rey Jaime I en 1265. La segunda tradición legendaria otorga al Misterio un origen milagroso y lo relaciona con la aparición o “Venida” de la imagen de la Virgen Ilicitana el 29 de diciembre de 1370.

El primer testimonio que tenemos de texto es una copia efectuada en el siglo XVII. El manuscrito original se perdió, pero la copia se conserva, aunque no es fácil saber la fecha exacta a la que perteneció. En la actualidad la copia más antigua que tiene el ayuntamiento es del 1709, era una copia de la Consueta para los Mestres de la Capella. La consueta es el nombre que se daba a un cuaderno de apuntes, en el cual se anotaba el rito a seguir en cualquier celebración, en este caso la Cosueta de la fiesta.

Tradicionalmente se ha afirmado que el texto estaba escrito en lemosín (llemosí), denominación que recibió en la Edad Moderna el valenciano.El texto es corto, está formado por 139 versos en la primera parte y 119 en la segunda. Los versos en la mayoría son cortos y con una versificación en parte arcaica y en parte renacentista.

El origen de la música

La parte musical fue estudiada por Maricarmen Gómez Muntané, según la cual la partitura es de diferentes épocas. La parte más antigua pertenece al repertorio gregoriano y trovadoresco; así los cantos de María y del Ángel.

De otras partes más modernas se conocen algunos autores como Ginés Pérez (1548), autor de A vosaltres a pregar que se’ns anem a soterrar; Ribera (1521), autor de Flor de virginal bellesa i Aquesta gran novetat; y Lluis Vich (1594), que es el autor de Ans d’entrar en la sepultura. El autor del Ternari es desconocido, pero por sus características es también del siglo XVI. Por último, hay aportaciones posteriores, porque la Festa siempre ha sido una cosa viva en permanente evolución, pero solo en sus melismas, no en su texto ni en su música, que quedaron fijados completamente a fines del siglo XVI.