Վերլուծություն`

1923 թվականի հունվարին ենթարկվում է ավիավթարի. նա ստանում է գանգուղեղային վնասվածք։ Էքզյուպերին բնակություն է հաստատում Փարիզում, որտեղ սկսում է զբաղվել գրականությամբ։ Սկզբնական շրջանում հաջողության չհասնելով՝ նա անցնում է շատ դժվարությունների միջով։

Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերին ծնվել է ֆրանսիական Լիոն քաղաքում։ Նա Վիկոնտ Ժան դը Սենտ-Էքզյուպերիի ու Մարի դը Ֆոնկոլոմբի հինգ երեխաներից երրորդն էր։ Չորս տարեկան հասակում կորցրել է հորը, երեխաների դաստիարակությամբ զբաղվել է մայրը։

1912 թվականին Ամբերի ավիացիոն դաշտում առաջին անգամ ինքնաթիռով օդ է բարձրացել։

Լյուֆտվաֆֆեի օդաչուն, ասել է, որ հենց ինքն է կործանել Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերիի ինքնաթիռիը։ Նա ասել է, որ չի իմացել, թե ով է եղել թշնամու ինքնաթիռի ղեկին։

Մահը ՝  Վթարի բազմաթիվ տարբերակներ առաջադրվեցին, ինչպես օրինակ՝ տեխնիկական անսարքությունը, օդաչուի ինքնասպանությունը։ Ըստ մամուլի 2008 թ. մարտի հրապարակումներ, Լյուֆտվաֆֆեի 86-ամյա գերմանացի վետերան Հորստ Ռիպպերտը, «Յագդգրուպպե 200» էսկադրիլիայի օդաչուն, ասել է, որ հենց ինքն է իր «Մեսերշմիտտ M-109» ինքնաթիռով կործանել Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերիի ինքնաթիռիը։ Ըստ նրա հայտարարության՝ ինքը չի իմացել, թե ով է եղել թշնամու ինքնաթիռի ղեկին։

Հետաքրիր փաստեր

Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերին ձախլիկ էր։

Որպես օդաչու աշխատելու տարիներին Էքզյուպերին ենթարկվել է 15 ավիավթարի։

Անտուան դը Սենտ-Էքզյուպերին կատարելապես տիրապետում էր խաղաքարտերով աճպարարության արվեստին։

Ավիացիայի բնագավառում կատարել է մի շարք հայտնագործություններ, որոնց համար հավաստագրեր է ստացել։

Իմ կարծիքը վերնագրի մասին ՝ ասեմ, որ երբ տեսա միայն բառը մտածեցի թե՛ կարող է տան կամ ընտանիքի հետ կապված մի պատմվածք լինել, բայց այն իմ կարծիքով սիրելիի մասին էր։Հեղինակը նրան սիրահարված էր։Գեղեցիկ պատմություն որտեղ հեղինակը գեղեցիկ ասմունքում է նրա սիրելիի համար։Այս պատմվածքը ինձ միայն գերեց իր այդ գեղեցիկ խոսքերով։Այսպիսի պատմվածքները կարող են կարդալ սիրահարված և սիրելու ձև չունեցող մարդիկ։

Արցախյան շարժում, հասարակական-քաղաքական շարժում՝ ի պաշտպանություն Լեռնային Արցախի հայ բնակչության ինքնորոշման։ Հայրենական պատերազմից հետո Հայկական ԽՍՀ ղեկավարությունը դիմել էր ԽՍՀՄ իշխանություններին՝ Լեռնային Արցախը Խորհրդային Հայաստանին վերամիավորելու խնդրանքով։ 1945 թվականին, մեծ հայրենադարձության հետ կապված և հայրենադարձներին տեղավորելու անհրաժեշտությամբ պայմանավորված՝ ՀԿ(բ)Կ կենտկոմի առաջին քարտուղար Գրիգոր Հարությունյանը դիմել էր ԽՍՀՄ ղեկավարությանը՝ փորձելով լուծել Արցախը Հայաստանին միավորելու հարցը։ Երկրորդ անգամ, ազգային զարթոնքի տարիներին (1965-1968), նման խնդրանքով հանդես էր եկել Անտոն Քոչինյանը։ Մինչ այդ՝ 1956 թվականին Արցախի հարցը բարձրացրել էր Ամենայն հայոց կաթողիկոս Վազգեն Ա Պալճյանը։
1980-ական թվականների երկրորդ կեսին ԽՍՀՄ-ում տեղի են ունենում գաղափարախոսության, տնտեսական և քաղաքական կյանքի զանգվածային փոփոխություններ, որն ընդունված է անվանել «Վերակառուցում»։ Բարեփոխումների նպատակը ԽՍՀՄ-ում զարգացած սոցիալ-քաղաքական և տնտեսական համակարգի համակողմանի ժողովրդավարացումն էր։ Տնտեսական բարեփոխումների ծրագրերը մշակվել են դեռևս 1983-1984 թվականներին՝ ԽՄԿԿ Գլխավոր քարտուղար Յուրի Անդրոպովի անունից, բայց իրագործվել Միխայիլ Գորբաչովի կողմից։ 1985 թվականի ապրիլի 23-ին հարցը բարձրացվեց ԽՍԿԿ կենտկոմի պլենումում։ Այնուամենայնիվ, այս միջոցները վերաբերում էին միայն տնտեսությանը, հիմնականում վարչական բնույթ էին կրում և չեն ազդում «զարգացած սոցիալիզմի» էության վրա։ Ամբողջ համակարգի հիմնարար բարեփոխումը, ներառյալ քաղաքական փոփոխությունները, սկսվեց 1987 թվականի հունվարին, երբ ԽՄԿԿ Կենտկոմի պլենումում հայտարարվեց որպես նոր պետական ​​գաղափարախոսություն։ Օգտվելով դրանից՝ հայերը նորից բարձրացրին 1920-ական թվականներից սկիզբ առած արցախյան հիմնախնդիրը։

Դեռևս 1987 թվականին Լեռնային Արցախում և Հայաստանում ստորագրությունների զանգվածային հավաք տեղի ունեցավ Լեռնային Արցախը ՀԽՍՀ տեղափոխելու պահանջով, որը նրա կազմակերպիչները անվանեցին «հանրաքվե»։ Դեկտեմբերի 1-ին արցախահայության պատվիրակությունը ստորագրություններ, նամակներ և պահանջներ հանձնեց Մոսկվայում ԽՍՀՄ Կենտկոմի ընդունելությանը։ Ըստ տարբեր աղբյուրների, խորհրդային իշխանություններին ուղղված կոչով հավաքվեց 75-ից 80 հազար ստորագրություն։ Այդ պատվիրակությունները գլխավորում էր Իգոր Մուրադյանը։

1980-ական թվականներին, ավելի հաճախացան Ադրբեջանի հայության ներկայացուցիչներին տարբեր պաշտոններից հեռացնելը։ Հուլիսից դեկտեմբեր Շամխորի Կոմկուսի շրջկոմի առաջին քարտուղար Ասադովը հայ բնակչության վտարման քաղաքականություն էր վարում Չարդախլու (Խաչիսար) գյուղից. այն հանդիսանում էր Խորհրդային Միության երկու մարշալների (Հովհաննես Բաղրամյան, Համազասպ Բաբաջանյան), երեք հերոսների, հինգ գեներալների հայրենիքը։ Երբ պաշտոնից հեռացվեց հայ գյուղապետը, և նրա փոխարեն նշանանակվեց ադրբեջանցին, տեղացիները բողոքի ալիք բարձրացրին[2]։ Հոկտեմբերի 17-ին Ազատություն ռադիոկայանի մեկնաբան Էլիզաբեթ Ֆուլերը հաղորդում է, որ զորքը շրջապատել և ուղեփակել է Չարդախլու գյուղը[3]։ Ադրբեջանի ԽՍՀ ՆԳՆ ստորաբաժանումները բռնություններ իրագործեցին այդտեղ և հայաթափեցին այն[4]։ Միայն 320 ընտանիք գնաց դեպի Նոյեմբերյանի շրջան, հաստատվեց Զորական գյուղում, 120 ընտանիք հաստատվեց Կարմիրի շրջանում և այլուր։ Սպիտակ քաղաքում հաստատված գյուղացիներից 32 հոգի զոհ գնաց 1988 թվականի երկրաշարժին[5]։ Հոկտեմբերի 18-ին Իգոր Մուրադյանի գլխավորությամբ Կոմկուսի շենքի մոտ տեղի ունեցավ առաջին հանրահավաքը. մասնակիցների թիվը հասնում էր շուրջ 1000-ի, նրանց ձեռքերում Գորբաչովի նկարն էր[6]։ Նրանք մի փորձ արեցին Պռոշյան փողոցից մինչև Դեմիրճյան փողոցի հատվածում, բայց ոստիկանությունը ցրեց[7]։ Երեք օր անց՝ հոկտեմբերի 21-ին, Հեյդար Ալիևը հեռացվեց Քաղբյուրոյից։ Մինչ այդ նա ղեկավարել էր Ադրբեջանը 13 տարի՝ 1969-1982, ապա և ԽՍՀՄ վարչապետի օգնական (1982-1987)։

Չարդախլուի և այլ հայկական բնակավայրերի դատարկմանն ի պատասխան՝ 1987 թվականի նոյեմբերից Հայաստանի Ղափանի ու Մեղրու շրջաններից սկսեցին աստիճանաբար վտարել ադրբեջանցիներին։ Նոյեմբերի 16-ին ԽՄԿԿ Գլխավոր քարտուղար Միխայիլ Գորբաչովի խորհրդական Աբել Աղանբեկյանը, ելույթ ունենալով Փարիզում, ԼՂԻՄ-ը Հայաստանին միավորելու պաշտպանությամբ արտահայտվեց։ Դեկտեմբերի 20-ին` ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի օրը, Օպերայի թատրոնին կից Թատերական հրապարակում տեղի է ունենում ցույց, որին մասնակցում էր շուրջ հազար մարդ։ Հիմնական թեման Ղարաբաղի խնդիրն էր։

1988 թվականի հունվարին գրող Զորի Բալայանի աջակցությամբ և Իգոր Մուրադյանի ակտիվ մասնակցությամբ արցախահայության նոր պատվիրակություն մեկնեց Մոսկվա, սակայն այս անգամ ոչ միայն դիմումներով, այլև 84 այլ փաստաթղթով, որոնք կապված էին Արցախի պատմության, ազգագրության, տնտեսության և մշակույթի հետ։ Հանդիպում եղավ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահի տեղակալի հետ։ Պատվիրակության անդամները հանդիպեցին ԽՄԿԿ Կենտկոմի ընդունարանի վարիչ Ա. Կրիգինի, ԽՄԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոյի անդամ Պյոտր Դեմիչևի, ԽՄԿԿ Կենտկոմի միջազգային հարաբերությունների բաժնի վարիչ Վյաչեսլավ Միխայլովի հետ[8]։ 1988 թվականի փետրվարին ևս մեկ պատվիրակաություն հանդիպեց Վ. Միխայիլովի հետ, իսկ հետո հանդիպում եղավ ԽՍՀՄ արտգործնախարար Անդրեյ Գրոմիկոյի հետ։ Ա. Սուլթանովի հավաստմամբ 1988 թվականի հունվարին ԼՂԻՄ-ում բաժանվել են հետևյալ գրությամբ թռուցիկներ[9]. ։

Aquote1.png Եկել է ժամանակը, որպեսզի կոլխոզներում և սովխոզներում, մարզի ընդհանուր կուսակցական, արհմիութենական և կոմերիտական ժողովների ժամանակ բարձրացվի Ղարաբաղի մայր հայերնիքին վերամիավորվելու հարցը։ Հրապարակայնության և ժողովրադավարության ոգին պետք է խթան դառնա այս հարցի բաց և անկեղծ քննարկման համար։ Այս հավաքների քաղվածքները վավերացված համապատասխան կնիքներով անհրաժեշտ է ուղարկել ԽՄԿԿ Կենտկոմ
Բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանը Գրողների միությունում հանդես եկավ ի պաշտպանություն արցախահայության[10]։ Փետրվարի 16-ից մինչև մարտի 2-ը Ստեփանակերտում ցույցերը գրեթե չդադարեցին։

Փետրվարի 20-ին Ստեփանակերտում ԼՂԻՄ Ժողովրդական պատգամավորների խորհրդի արտահերթ նիստում որոշում ընդունվեց «Դիմել Ադրբեջանական և Հայկական ԽՍՀ-ների Գերագույն խորհուրդներին որպեսզի նրանց միջնորդությամբ ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ի կազմից Հայկական ԽՍՀ-ի կազմ վերադարձնելու պահանջով»։ Հենց այդ օրը Երևանում սկսվեց ցույց ի աջակցություն արցախահայության[11]։

Բաքվում վիճակը սրվեց այն ժամանակ, երբ Հայաստանի Կապանի շրջանից այդտեղ եկան փախստականներ, նրանցից շատերը այցելեցին իրենց բաքվեցի հարազատներին։ Զոհերի մասին տեղեկություն չի հաղորդվում, բայց շատ փախստականներ ենթարկվեցին ծեծի[12]։ Ադրբեջանցի փախստականներ էին տեղավորվել նաև Սումգայիթի շրջանի Ֆաթամի և Սարայի գյուղերում[12]։ Փետրվարի 27-29-ին Սումգայիթ քաղաքում տեղի ունեցավ հայ բնակչության ջարդ։
1992 թվականին Ադրբեջանի Ազգային մեջլիսը Լեռնային Արցախի ինքնավար մարզի կարգավիճակը վերացնելուց անմիջապես հետո հապշտապ անվանափոխեց, այսինքն՝ թուրքացրեց Արցախի հայկական անուն ունեցող բոլոր բնակավայրերը։

Գերմանական իմպերիալիզմը երկար ժամանակ պատրաստվում էր հարձակվել ԽՍՀՄ-ի վրա․ այդ նախապատրաստությունը առավել ուժեղացավ ֆաշիզմի իշխանության գլուխ անցնելով։ Ֆաշիստական Գերմանիան ստեղծեց հսկայական ռազմա-տնտեսական պոտենցիալ․ 1934-40 թվականներին ռազմական արտադրությունն ավելացավ 22 անգամ, զինված ուժերը՝ 35 անգամ՝ 105 հազարից մինչև 3․755 հազար մարդ։ 1941 թվականի կեսին Գերմանիայի զինված ուժերի ընդհանուր թիվը շուրջ 7,3 մլն մարդ էր (բացի այդ կար ավելի քան 1,2 մլն ազատ-վարձու), ցամաքային զորքերը կազմում էին 214 դիվիզիա և 7 առանձին բրիգադ։ Գործող բանակում կար 5639 տանկ և գրոհիչ հրանոթ, ավելի քան 6500 ինքնաթիռ, 61 հազարից ավելի հրանոթ և ականանետ։ Ռազմածովային ուժերում հաշվվում էր 5 գծանավ, 4 ծանր և 4 թեթև հածանավ, 43 ականակիր, 161 սուզանավ և այլն։ ԽՍՀՄ-ի դեմ պատերազմի ծրագիրը նախատեսում էր հանկարծակի, հզոր արագաշարժ խմբավորումներով ճեղքել ու ոչնչացնել արևմուտքում կենտրոնացած խորհրդային բանակի գլխավոր ուժերը և սրընթաց խորանալ երկրի ներսը, 9-17 շաբաթվա ընթացքում ոչնչացնել խորհրդային բանակի հիմնական մասը։

Ծրագրի իրականացման համար գերմանական հրամանատարությունը առանձնացրեց 190 դիվիզիա։ Ռազմական բոլոր ուժերը տեղաբաշխվեցին ստրատեգիական երեք ուղղություններով։ «Հյուսիս» բանակախումբը (29 դիվիզիա) պետք է գրավեր Մերձբալթիկան և Բալթիկ ծովի նավահանգիստները, «Կենտրոն» բանակախումբը (50 դիվիզիա)՝ Բելառուսիան և զարգացներ հարձակումը Մոսկվայի վրա, «Հարավ» բանակախմբի (57 դիվիզիա և 13 բրիգադ) խնդիրն էր գրավել Աջափնյա Ուկրաինան, դուրս գալ Դնեպր և զարգացնել հարձակումը դեպի արևելք։ Գերմանական ցամաքային զորքերի պահեստում գտնվում էր 24 դիվիզիա։

1941 թվականի հունիսին խորհրդային զինված ուժերը կազմում էին 5․373 հազար մարդ, ցամաքային զորքերում կար 303 դիվիզիա (որի քառորդ մասը գտնվում էր կազմավորման կամ վերակազմավորման վիճակում)։ Ռազմածովային նավատորմում կար 3 գծանավ, 7 հածանավ, 54 էսկադրային ականակիր, 212 սուզանավ։ Բանակի հրամկազմը օժտված էր բարձր բարոյաքաղաքական և մարտական ունակությամբ։ Պատերազմի սկզբին բանակում հաշվվում էր 563,5 հազար մարդ։ Արևմտյան սահմանային ռազմական օկրուգներում գտնվում էր 170 դիվիզիա և 2 բրիգադ, ընդամենը 2․680 հազար մարդ։ Որոշ ուղղություններում թշնամին խորհրդային զորքերին գերազանցում էր 3-4 անգամ։ Սակայն երկրի պաշտպանության ամրապնդման ուղղությամբ նյութատեխնիկական և կազմակերպական ոչ բոլոր միջոցառումներն էին հաջողվել իրականացնել մինչև պատերազմի սկիզբը։ Իր դերը խաղաց նաև թշնամու հնարավոր հարձակման ժամկետների վերաբերյալ հաշվեսխալը։ Արևմտյան սահմանի զորքերը հարձակման սկզբին մարտական պատրաստության մեջ չէին։ Ծայրահեղ անբարենպաստ պայմաններում խորհրդային զորքերը պատերազմի մեջ մտան փորձված և ուժեղ թշնամու դեմ։

Գերմանա-խորհրդային պատերազմն ավարտվեց ֆաշիզմի դեմ լիակատար հաղթանակով։ Խորհրդային Միությունը պաշտպանեց իր ազատությունն ու անկախությունը, ամրապնդեց իր սահմանների անվտանգությունը։ Ֆաշիստական լծից ազատագրվեցին և ազգային անկախություն ձեռք բերեցին Եվրոպայի շատ ժողովուրդներ, այդ թվում գերմանացիները։ Ֆաշիզմի դեմ հաղթանակը հեղափոխական բուռն վերելք առաջ բերեց աշխարհի բոլոր մասերում, իմպերիալիզմի և սոցիալիզմի ուժերի հարաբերակցությունը փոխվհց հօգուտ վերջինի, Եվրոպայի և Ասիայի մի շարք երկրներում հաստատվեցին սոցիալիստական կարգեր, ստեղծվեց սոցիալիզմի համաշխարհային սիստեմը։ Նոր աստիճանի բարձրացավ ազգային ազատագրական պայքարը, որը հանգեցրեց իմպերիալիզմի գաղութային սիստեմի փլուզմանը։ Կապիտալիստական երկրներում ուժեղացավ բանվորական և կոմունիստական շարժումը։

Գերմանա-խորհրդային պատերազմը պատմության մեջ եղած պատերազմներից ամենածանրն էր․ պատերազմում զոհվեց ավելի քան 20 մլն խորհրդային քաղաքացի (երկրորդ համաշխարհային պատերազմում զոհվածների 40%-ը), ավերվեցին հարյուրավոր քաղաքներ, հազարավոր գյուղեր ու ավաններ։ Նյութական վնասը կազմեց 2569 մլրդ ռուբլի։

Խորհրդային Միության ժողովուրդներն ու նրա զինված ուժերը վճռական դեր խաղացին երկրորդ համաշխարհային պատերազմի հաղթական ավարտի գործում, համարյա 4 տարի շարունակ սովետագերմանական ճակատում խորհրդային զորքերի դեմ միաժամանակ գործում էր հակառակորդի 190-ից մինչև 270 դիվիզիա։ Սովետա-գերմանական ճակատում հակառակորդը կորցրեց 607 դիվիզիա (արևմտյան դաշնակիցների դեմ՝ 176 դիվիզիա)։

Խորհրդային Միության պետական կուսակցական և զինվորական ղեկավարության կարևոր հատվածներում գտնվում էին ականավոր գործիչներ Ալեքսանդր Անդրեևը, Անդրեյ Ժդանովը, Միխայիլ Կալինինը, Ալեքսեյ Կոսիգինը, Անաստաս Միկոյանը, Վյաչեսլավ Մոլոտովը, Նիկոլայ Շվերնիկը, Ալեքսանդր Շչերբակովը, Նիկոլայ Վոզնեսենսկին, Կլիմենտ Վորոշիլովը և ուրիշներ։ ԽՍՀՄ-ում ստեղծվեց համակարգված ռազմական տնտեսություն, թիկունքի և ճակատի միասնություն։ Խորհրդային մարդիկ ցուցաբերեցին աննախադեպ աշխատանքային սխրանքներ։ Նոր զենքի և ռազմական տեխնիկայի ստեղծման գործում եռանդորեն աշխատեցին գիտնականներն ու կոնստրուկտորները՝ Անատոլի Ալեքսանդրովը, Ալեքսանդր Արխանգելսկին, Անատոլի Բլագոնրավովը, Սերգեյ Գորյունովը, Վասիլի Գրաբինը, Միխայիլ Գուրևիչը, Վասիլի Դեգտյարովը, Նիկոլայ Դուխովը, Իլյա Իվանովը, Սերգեյ Իլյուշինը, Վլադիմիր Կլիմովը, Սերգեյ Կորոլյովը, Ժոզեֆ Կոտինը, Ա․ Ն․ Կռիլովը, Նիկոլայ Կուչերենկոն, Սեմյոն Լավոչկինը, Արտեմ Միկոյանը, Ալեքսանդր Միկուլինը, Ալեքսանդր Մորոզովը, Վլադիմիր Պետլյակովը, Ֆեոդոր Պետրովը, Նիկոլայ Պոլիկարպովը, Սերգեյ Սիմոնովը, Պավել Սուխոյը, Ֆեոդոր Տոկարևը, Անդրեյ Տուպոլևը, Բորիս Շավիրինը, Արկադի Շվեցովը, Գեորգի Շպագինը, Ալեքսանդր Յակովլևը և ուրիշներ։

Խորհրդային Միության հերոսի կոչման արժանացավ 11․603 զինվոր, կրկնակի հերոսի կոչման՝ 104-ը, Իվան Կոժեդուբը և Ալեքսանդր Պոկրիշկինը՝ եռակի հերոսի կոչման, իսկ Գեորգի Ժուկովը՝ քառակի հերոսի կոչման։ Շքանշաններով և մեդալներով պարգևատրվեց ավելի քան 7 մլն մարդ։ Թշնամու դեմ անօրինակ արիությամբ կռվեցին խորհրդային պարտիզաններն ու ընդհատակայինները։ Խորհրդային Միության զորավարներն և հրամանատարները հաջողությամբ իրականացրեցին ռազմական գործողությունները ցամաքում, օդում և ծովում։ Նրանք էին Հովհաննես Բաղրամյանը, Լեոնիդ Գովորովը, Անդրեյ Երյոմենկոն, Մատվեյ Զախարովը, Գեորգի Ժուկովը, Հովհաննես Իսակովը, Իվան Կոնևը, Ռոդիոն Մալինովսկին, Կիրիլ Մերեցկովը, Կիրիլ Մոսկալենկոն, Ալեքսանդր Նովիկովը, Իվան Յումաշևը, Բորիս Շապոշնիկովը, Իվան Չերնյախովսկին, Վասիլի Չույկովը, Իվան Պետրովը, Կոնստանտին Ռոկոսովսկին, Վասիլի Սոկոլովսկին, Ալեքսանդր Վասիլևսկին, Նիկոլայ Վատուտինը, Ֆեոդոր Տոլբուխինը, Ֆիլիպ Օկտյաբրսկին և ուրիշներ։

Գերմանա-խորհրդային պատերազմում ԽՍՀՄ ռազմական գործողությունները ղեկավարեց Խորհրդային Գերագույն գլխավոր հրամանատարությունը, որի անդամներն էին Իոսիֆ Ստալինը (Գերագույն Գլխավոր հրամանատար), Ալեքսեյ Անտոնովը, Սեմյոն Բուդյոննին, Ալեքսանդր Վասիլևսկին, Գեորգի Ժուկովը, Սեմյոն Տիմոշենկոն, Բորիս Շապոշնիկովը և ուրիշներ։ Ռազմական գործողությունների ղեկավարման գործում աչքի ընկնող դեր խաղացին գլխավոր շտաբի առաջատար աշխատողները, ռազմաճակատների շտաբների պետերը, զորատեսակների հրամանատարները։

Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն (կրճատ՝ ՀԽՍՀ, 1936-1991 թթ. գոյության շրջանում՝ Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետություն, ՀՍՍՀ, 1920-1936 թթ.՝ Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Ռեսպուբլիկա՝ ՀՍՍՌ) (ռուսերեն՝ Армянская Советская Социалистическая Республика), ԽՍՀՄ վարչատարածքային միավոր, 15 միութենական հանրապետություններից մեկը։
Հիմնվել է 1920 թվականի դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ միջև ստորագրված համաձայնագրով (տե՛ս Համաձայնագիր Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ միջև 1920 դեկտեմբերի 2)։ Մինչ այդ, 1920 թվականի նոյեմբերի 29-ին Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտեն (ՌՀԿ), անցնելով հայ-ադրբեջանական սահմանը, իր ղեկավարությամբ գործող գնդով մտել է Քարվանսարա (Իջևան) և Հայաստանը հռչակել խորհրդային հանրապետություն։

Նոյեմբերի 30-ին Հայ-հեղկոմը ողջույնի հեռագիր է հղել Ռուսաստանի ժողկոմխորհի նախագահ Վլադիմիր Լենինին և կրկին «Հայաստանի բոլոր բանվորների և գյուղացիների անունից» խնդրել է Կարմիր բանակի օգնությունը։ Նույն օրն ստացվել է Ադրբեջանի հեղկոմի նախագահ Նարիման Նարիմանովի հեռագիրը, որով խորհրդային Ադրբեջանը, հօգուտ խորհրդայնացած Հայաստանի, հրաժարվել է «վիճելի» համարվող Զանգեզուրից, Ղարաբաղից և Նախիջևանից։ Սակայն կարճ ժամանակ անց, հետ կանգնելով իր խոստումներից, Ադրբեջանը պայքար է սկսել վերոնշյալ գավառների համար։ Նոյեմբերի 30-ին Հայաստանի խորհրդայնացման առիթով շնորհավորական նամակներ են ստացվել Ն. Նարիմանովից և քեմալական բանակի Արևելյան ռազմաճակատի հրամանատար գեներալ Քյազիմ Կարաբեքիրից։

Երևանյան համաձայնագրով (դեկտեմբերի 2)՝ մինչև Հայհեղկոմի ժամանումը մայրաքաղաք, իշխանությունը հանձնվել է զինվորական հրամանատարությանը՝ Դրաստամատ Կանայանի ղեկավարությամբ։ Դեկտեմբերի 6-ին, Սարգիս Կասյանի գլխավորությամբ, Երևան մտած Հայհեղկոմը հենց սկզբից խախտել է համաձայնագիրը, ըստ որի՝ հեղկոմում (օրենսդիր և գործադիր մարմին էր) պետք է ընդգրկվեր նախկին կառավարությունից 2 հոգի։ Այնուհետև բոլշևիկները չեն կատարել համաձայնագրի նաև մյուս կետերը։ Հայաստանում հաստատվել է բոլշևիկյան կուսակցության մենիշխանություն։ Քարոզչական արշավանք է սկսվել նախկին իշխանությունը վարկաբեկելու ուղղությամբ։ Ըստ վարչական բաժանումների՝ հեղկոմներ են ստեղծվել նաև գավառներում, շրջաններում (գավառակներ), գյուղերում։ Հայհեղկոմի իշխանությունը չի տարածվել այն տարածքների վրա, որոնք գրավել կամ ռազմակալել էին թուրքական զորքերը՝ Ալեքսանդրապոլի և Նախիջևանի գավառները, Վրաստանը՝ Լոռու «չեգոք գոտին», խորհրդային Ռուսաստանը՝ Ղարաբաղը և Ձանգեզուրը, որոնք վերահսկում էին Գարեգին Նժդեհի ղեկավարությամբ գործող ուժերը։ Հայհեղկոմի առաջին դեկրետով ստեղծվել է Արտակարգ հանձնաժողով (ռուսական հապավումը՝ Չեկա՝ Չրեզվիչայնայա կոմիսիա), որի նպատակը «հակահեղափոխական ու Խորհրդային Հայաստանի» դեմ պայքար ծավալելն էր։ Նախկին դատական համակարգը փոխարինվել է «ժողովրդական դատարաններով» և դրոշը «հեղափոխական տրիբունալներով»։ Հայաստանի Հանրապետությունում գործած օրենքները փոխարինվել են Ռուսաստանի Սոցիալիստական Դաշնային խորհրդային Հանրապետության (ՌՍԴԽՀ) օրենսդրությամբ։

Հայաստանի կոմունիստական (բոլշևիկների) կուսակցության՝ [ՀԿ(բ)Կ] կենտկոմը կազմակերպել ու ղեկավարել է խորհրդային իշխանության հաստատման գործընթացը։ Ձևավորվել են գավառային ու շրջանային կազմակերպությունները, առաջին սկզբնական կուսումնական բջիջները (կազմակերպություններ)։ Չնայած իր անվանը՝ Հայաստանի կոմկուսը ինքնուրույն ու անկախ կազմակերպություն չէր, չուներ իր ծրագիրն ու կանոնադրությունը, Ռուսաստանի կոմունիստական (բոլշևիկների) կուսակցության՝ [ՌԿ(բ)Կ] բաղկացուցիչ մասն էր և Հայաստանում իրականացրել է նրա քաղաքականությունը։
1921 թվականի դեկտեմբերին և 1922 թվականի հունվարին Հայաստանում իշխանության նշանակովի մարմինները՝ հեղկոմները, փոխարինվել են իշխանության ընտրովի մարմիններով՝ խորհուրդներով։ Ընտրվել են գյուղական, շրջանային, գավառային, քաղաքային խորհուրդներ։ 1922 թվականի հունվարի 30-ից մինչև փետրվարի 4-ը Երևանում տեղի է ունեցել բարձրագույն օրենսդիր իշխանության՝ Հայաստանի խորհուրդների առաջին համագումարը, որն ընդունել է երկրի սահմանադրությունը (առաջինը՝ Հայոց պետականության պատմության մեջ)։ Այն որոշ փոփոխություններով խորհրդային Ռուսաստանի 1918 թվականի Սահմանադրության կրկնությունն էր. բաղկացած էր 5 մասից, 12 գլխից և 89 հոդվածից։ Վերջին հոդվածներով սահմանվել են հանրապետության նոր խորհրդանիշները՝ զինանշանը (հեղինակ՝ Մարտիրոս Սարյան) և պետական դրոշը։

1922 թվականի մարտի 12-ին Վրաստանի, Ադրբեջանի և Հայաստանի Կենտգործկոմների լիազոր խորհրդաժողովը որոշել է կազմավորել Անդրկովկասյան Սոցիալիստական խորհրդային Հանրապետությունների Դաշնայիև Միություն (ԱՍԽՀԴՄ)։ 1922 թվականի դեկտեմբերի 10-13-ը Բաքվում տեղի է ունեցել Անդրկովկասի խորհուրդների առաջին համագումարը, որը որոշել է ԱՍԽՀԴՄ-ն վերակազմավորել միասնական հանրապետության՝ Անդրկովկասյան Սոցիալիստական Դաշնային խորհրդային Հանրապետության։ 1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ին ԽՍՀՄ խորհուրդների առաջին համագումարում 4 խորհրդային հանրապետություններ՝ Ռուսաստանը, Ուկրաինան, Բելառուսիան և Անդրդաշնությունը, միավորվել են 1՝ ԽՍՀՄ պետության մեջ։ Համագումարը հաստատել է ԽՍՀՄ թվականի կազմավորման մասին հռչակագիրը և պայմանագիրը։

1921 թվականի գարնանից խորհրդային Ռուսաստանի օրինակով Հայաստանն անցել է նոր տնտեսական քաղաքականության (ռուսերեն հապավումը՝ նէպ՝ նովայա էկոնոմիչեսկայա պոլիտիկա), որը փոխարինել է «ռազմական կոմունիզմին» և կիրառվել մինչև 1928 թվականը։ Մտցվել է պարենային հարկ, թույլատրվել են ապրանքադրամական հարաբերություններ, շուկայի, սեփականության տարբեր ձևեր, օտարերկրյա կապիտալի մուտքը տնտեսության մեջ և այլն։ Նէպի շնորհիվ վերականգնվել են Հայաստանի գյուղատնտեսությունն ու արդյունաբերությունը։ Վերաշահագործվել են պղնձահանքերը, պղնձաձուլարանները, կառուցվել են ջրանցքներ և ջրէկներ։ Սկզբնական շրջանում երկրի տնտեսական կյանքում կարևոր դեր են կատարել Երևանի, Լենինականի (Ալեքսանդրապոլ), Ձորագետի, Քանաքեռի ջրէկները։

Խորհրդային Հայաստանի տնտեսական շինություններն իրականացրել են հանրապետության ժողովրդական տնտեսության խորհուրդը և ժողկոմխորհը։ Վերջինիս նախագահն էր Սարգիս Լուկաշինը (Սրապիոնյան, 1883-1937), որը տվյալ բնագավառում մեծ աշխատանք է կատարել, իսկ հետագայում պատասխանատու պաշտոններ է վարել Անդրդաշնության և խորհրդային Միության ղեկավար մարմիններում։

1922 թվականի դեկտեմբերի 30-ից մինչև 1990 թվականի օգոստոսի 23-ը ՀԽՍՀ, 1940-ից ՀՍՍՌ, 1966-ից ՀՍՍՀ, գտնվել է ԽՍՀՄ կազմում։ 1990 թվականի օգոստոսի 23-ին ՀԽՍՀ Գերագույն խորհուրդն ընդունեց Հռչակագիր Հայաստանի անկախության մասին, որի համաձայն ՀԽՍՀ վերանվանվեց Հայաստանի Հանրապետություն։ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունը ԽՍՀՄ կազմից դուրս է եկել 1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին համաժողովրդական հանրաքվեով, որին մասնակիցների 94,39 տոկոսը կողմ են քվեարկել Հայաստանի անկախությանը։

1. Գտնե՛լ համաձայնության սխալները։
2. Մարդկանց մի մասը գնացին աշխատելու։
3. Պահանջվում է հմուտ մասնագետներ։
4. Նրան՝ որպես հմուտ մասնագետ, պարգևատրեցին։
5. Արմենը ընկերոջ հետ անցան բակով։
6. Ամեն մեկը գնացին իր աշխատավայրը։
7. Գտնե՛լ խնդրառության սխալները։
8. Նա դաշնամուրի վրա լավ է նվագում։
9. Այդ գործում նա չի մասնակցել։
10. Ընկերս համաձայն էր իմ առաջարկի հետ։
11. Նկարը փակցրեց պատից։
12. Ոչ ոք չհետաքրքրվեց կատարվածից։

Շտեմարանային հարցեր

Ո՞ր նախադասության մեջ խնդրառության սխալ կա:

Երեկոյի ավարտին երգչուհին շնորհակալություն հայտնեց բոլորին, ովքեր աջակցել էին իրեն մեծ փառքի հասնելու համար: (ճիշտ)

Այդ մարդաշատ քաղաքում ես ոչ միայն ծանոթացա իմ կյանքի ընկերեջ հետ, այլև հաղորդակից եղա նրա դարավոր մշակույթին:

Հրավիրվածների մեծ մասը տեղյակ էր նրա նենգ քայլերին:

Նախընտրում եմ, սակայն, նրա հոգսը թողնելու կյանքին ու Աստծուն:

Ո՞ր նախադասության մեջ խնդրառության ախալ կա:

Արագ հիասթափվում էր ամենքից ու ամեն ինչից:

Նրանք սկսել են կարևորել այդ գործին: (ճիշտ)

Կարծես մի աչքով աջ էր նայում, մյուսով՝ ձախ:

Դանդաղ մոտեցավ խմբին և սկսեց խոսել Աստծուց ու աստվածայինից:

Ո՞ր նախադասության մեջ խնդրառության ախալ կա:

Պարզվեց, որ ռուսական գիմնազիան իրոք ոչինչ չի տալիս ավարտողներին, բացի «հասունության վկայականից»:

Այդ նշանավոր պարոնը իր հոդվածներից մեկը նվիրել էր Կովկասի դեպքերին և կարծիք հայտնել Բաքվի կոտորածների տնտեսական հիմքի վերաբերյալ:

Ըստ նրա համոզման՝ թուրքերը, ինչպես ամենուրեք, Կովկասում ևս տնտեսապես հարստահարվում էին ավելի ճարպիկ ազգությունների, մասնավորապես հայերի կողմից:

Մեքենան արագ ընթանում էր դեպի իջևանատանը, իսկ հոգնած ուղևորները երազում էին հանգստի մասին: (ճիշտ)

Ո՞ր նախադասության մեջ խնդրառության ախալ կա:

Ազգի զարգացումը խթանելու համար մեծ ու անձնազոհ առաջնորդներ են պետք:

Մեր առաջընթացին միշտ էլ խոչնընդոտել են անձնապաշտ ու դավաճան մարդիկ:

Մարդ կոչվելու իրավունք ունի նա, ով միշտ երախտապարտ է իր ծնողներին, իր ուսուցիչներին:

Աղջիկը ստիպված էր համաձայնել սիրած տղայի կարծիքին: (ճիշտ)

Ո՞ր նախադասության մեջ խնդրառության ախալ չկա:

-Առաջարկներիդ հետ լիովին համաձայն ենք,-ասաց տնօրենը:

Նրա բոլոր ձեռնարկումներին մերձավորները միշտ սատարում էին:

Արածդ սխալի համար պիտի ներողություն խնդրես հորդ:

Ձու գողացողը ձի էլ կգողանա: (ճիշտ)

Ո՞ր նախադասության ընդգծված անդամներն են կապված համաձայնությամբ:

Մեծ բանաստեղծ Թումանյանը միշտ իր ժողովրդի հետ է եղել:

Այն ժամանակ Հիսուսը հավաքեց իր աշակերտներին, լեռը բարձրացավ:

Մեն-մենակ պարում էր մի աղջիկ՝ նոճիահասակ ու գիսարձակ:

Սմբատ Բագրատունուն՝ որպես կայսեր դեմ մեղանչածի, գցում են գազանների դեմ: (ճիշտ)

Ո՞ր նախադասության ընդգծված անդամներն են կապված համաձայնությամբ:

Խորասանի մեծ բանաստեղծը՝ Օմար Խայամը, կավե գավաթից գինի էր խմում:

Քաղաքը աստիճանաբար արթնանում էր անդորր քնից:

Նրա հայացքը բևեռված էր ինձ վրա: (ճիշտ)

Իսկ աղոթելիս մենք դադարեցինք մեր հայացքը դեպի առաստաղ ուղղելուց:

Ո՞ր նախադասության մեջ համաձայնության սխալ կա:

Կա՛մ Թինան, կա՛մ Լիանան պիտի ավարտին հասցնեն գործը: (ճիշտ)

Ե՛վ տղան, և՛ աղջիկը կարծես սպասում էին հրաշքի:

Անտարբեր հայացքը դեպի գոմի դուռն էին ուղղել պառավ կովը, սպիտակ ձին:

Տերյանի «Մթնշաղի անուրջները» նոր էջ բացեց հայ բանաստեղծության մեջ:

Ո՞ր նախադասության մեջ համաձայնության սխալ կա:

Այսպես է անցկացնում իր ժամանակը բուն փարիսեցիների մեծ մասը:

Եվրոպայում թե՛ միջնակարգ, թե՛ բարձրագույն դպրոցները ուսանողներից պահանջում են աշխատասիրություն:

Հարևանների կյանքը, նրանց առօրյա անցուդարձը ինձ շատ է հետաքրքրում: (ճիշտ)

Այստեղ ուսում են տալիս, գիտություն են սովորեցնում, իսկ այնտեղ միայն քաղաքացիներ են պատրաստում:

Ո՞ր նախադասության մեջ համաձայնության սխալ կա:

Որպես կարգազանցների՝ աշակերտներից մի քանիսին պատժեցին:

Աշակերտը և նրա ուսուցիչը պարգևատրվեցին պատվոգրերով:

Ոտքերը ցավում էր, և չշարունակեց վերելքը: (ճիշտ)

Մի քանիսը ցատկեցին և սկսեցին մագլցել դեպի վեր:

Ո՞ր նախադասության մեջ համաձայնության սխալ կա:

Քնելուց առաջ տան դուռը փակում էր կա՛մ պապս, կա՛մ մեծ հորեղբայրս:

Թմբուկ, զուռնա, աղաղակ, հռհռոց խառնվեց իրար, սկսվեց իրարանցում: (ճիշտ)

Նիդեռլանդները Եվրոպայի լավագույն երկրներից է:

Նրա ուշք ու միտքը դրսում էր:

Ո՞ր նախադասության մեջ համաձայնության սխալ կա:

Լիլիթի երեսպաշտությունը, կեղծավորությունը պատմվածքում անձնավորված են:

Ես ու Լևոնը մտածում էինք գալիք օրերի մասին:

Թե՛ քաղաքներում, թե՛ գյուղերում տիրում էր խաղաղություն:

Նրան չէր անհանգստացում ո՛չ ցուրտը, ո՛չ մենակությունը: (ճիշտ)

Ո՞ր նախադասության մեջ համաձայնության սխալ կա:

Թե ինչ սոսկալի դեպքեր էին կատարվել նրանց տանը, ամեն մարդ գիտեր:

Քեզ՝ իբրև հաղթողի, հանձնելու են պատվոգիր:

Ե՛վ Զանգու գետի ափին հանգստացողների ուրախ աղմուկը, և՛ ծաղկած ծառերի բույրը հոգիդ լցնում է քաղցր զգացողությամբ: (ճիշտ)

Ոչ մի առարկություն չկա այդ հարցում:

Ո՞ր նախադասության մեջ համաձայնության սխալ կա:

Հրավիրյալների մեծամասնությունը այդպես էլ չկարողացավ որևէ նախաձեռնությամբ հանդես գալ:

Դու հեռացար, ու քեզանից հուշեր, անմոռաց հույզեր մնաց: (ճիշտ)

Մայրը երեխայի հետ գնաց զբոսանքի:

Ուսանողներից յուրաքանչյուրը սպասում էր իր արդյունքների ամփոփմանը:

Ո՞ր նախադասության մեջ համաձայնության սխալ կա:

Իջնում էր ձյունը հանդարտ՝ ճերմակ անուրջներով պարուրելով աշխարհը:

Մագաղաթյա մատյանները դարերի գանձերն են ամփոփում իրենց մեջ:

Վերջին օրերի դեպքերը, նախարարների՝ երկրի տարբեր կողմերից ժամանակը խառնաշփոթ էր ստեղծել մայրաքաղաքում: (ճիշտ)

Մենք ամենքս հյուր ենք կյանքում Մեր ծննդյան փուչ օրից…

Առանձնացնե՛լ տրված հատվածում եղած պարզ և բարդ նախադասությունները։

(1) Երբ միառժամանակ ձիու ոտնաձայն և վրնջյուն չլսվեց,(պարզ ընդարձակ) (2) Թորգոմը սրտի
թրթիռով գնաց դեպի անտառի եզրը(պարզ ընդարձակ) (3) ու ցաքուցրիվ մացառների մեջ բերանքսիվայր պառկելով՝ նայեց աջ և ձախ:(պարզ ընդարձակ) (1) Դիմացը միայն բարձրաբերձ սարն էր՝ լերկ ու
քարակարկառ,(պարզ ընդարձակ) (2) իսկ շուրջը ամայություն էր:(պարզ ընդարձակ) (1) Հավաստիանալու համար, (2) որ իրոք
չկա ոչ ոք,(պարզ համառոտ) (1) նա նույն դիրքով սրտատրոփ դույզն-ինչ էլ սպասեց:(պարզ ընդարձակ) Դարձյալ ոչ մի
ձայն չլսվեց:(պարզ ընդարձակ) Այնժամ նա զգույշ հետ դարձավ։(պարզ ընդարձակ)

Ո՞ր տարբերակում է ստորադաս նախադասությունը նախադաս:

Ի լրումն այն ամենի, ինչ գրել էր նախորդ նամակում, ուզում եմ մի խոստովանություն անել:

Որքան անհրաժեշտ եք համարում, այնքան էլ կմնամ:

Զգաց, որ փախչելու տեղ չկա, և սեղմվեց մի անկյունում:

Կինը, որ ամբողջ ժամանակ մտասույզ իր կարն էր անում, բարձրացրեց գլուխը:

Ո՞ր տարբերակում է ստորադաս նախադասությունը ենթակա:

Խմբին մոտեցավ մի աղջիկ, որ հագել էր երկար շրջազգեստ:

Ոչ մի կերպ չէի պատկերացնում, թե ինչ էր սպասվում ընտանիքիս:

Պարզ չէ, թե ինչ ճանապարհով է երեխան հասել այստեղ:

Չեմ զղջում, որ ընկերոջս արտահայտվելու հնարավորություն չտվեցի:

Ո՞ր տարբերակում է ստորադաս նախադասությունը ենթակա:

Տիկին Սաթենիկը, որ Մխիթար սպարապետի կինն էր, կանգնած էր ամրոցի՝ անդունդի վրա կախված միակ քարե պատշգամբում:

Զգում էր, որ յուրայինների վիճակը ժամ առ ժամ վատանում էր:

Պարզվեց, որ պարսկական զորքերը ծուղակն են ընկել նեղ կիրճը մտնելուց հետո:

Նրան նայեցի ու ապշեց, որ իմ խոսքերից բնավ չէր այլայլվել:

Գտնե՛լ խնդիրները և որոշե՛լ տեսակը։
Մի բարձրուղեշ ծառի մոտով անցնելիս ինձ թվաց, թե լսում եմ մարդկային
բազմաթիվ ձայներ և երաժշտության նման ինչ-որ ելևէջներ: Նայեցի աջ ու ձախ,
բայց ոչինչ չտեսա: Ձայները դադարեցին և մի քանի վայրկյանից նորից կրկնվեցին: Պարզվեց, որ դրանք գալիս են տասնինը-քսան մետր բարձրություն ունեցող
այդ ծառից: Երբ մի թեթև սյուք է անցնում ճյուղերի միջով, ծառի ասեղնաձև
տերևները, իրար շփվելով, մի տեսակ նվագահանդեսի պատրանք են ստեղծում:
Հիշեցի, որ մի գրքում վաղուց կարդացել էի այդ ծառի մասին:

բազմաթիվ մարդկային ձայներ և երաժշտության նման ինչ-որ ելևէջներ-ուղիղ խնդիր

ոչինչ-ուղիղ խնդիր

մի տեսակ նվագահանդեսի պատրանք-ուղիղ խնդիր

Գտնե՛լ պարագաները և որոշե՛լ տեսակը։
Ամեն առավոտ՝ ժամը վեցին, ես բարձրանում էի կանաչազարդ բլրի գագաթը՝ ոսկեվառ արևածագը տեսնելու: Բարձրաբերձ լեռներից փչում էր վաղորդյան
սարսռեցնող զովությունը, և դրանից կնճռոտվում էր լճի վիթխարի կապույտ հայելին: Արևի դեղնազօծ սկավառակը ելնում էր Այծեմնասարի խորդուբորդ թիկունքից, և այդ պահին լիճն առկայծում էր երփնավառ ծփանքով: Լսվում էր աղավնիների կանչը մոտակա քարափից, և երամը փռփռոցով օդ էր բարձրանում՝ լողալու
արևի առաջին ոսկեզօծ շողերում:

Ամեն առավոտ՝ժամը վեցին-ժամանակի պարագա

կանաչազարդ բլրի գագաթը-տեղի պարագա

ոսկեվառ արևածագը տեսնելու-նպատակի պարագա

բարձրաբերձ լեռներից-տեղի պարագա

Այծեմնասարի խորդուբորդ թիկունքից-տեղի պարագա

այդ պահին-ժամանակի պարագա

մոտակա քարափից-տեղի պարագա

լողալու արևի առաջին ոսկեզօծ շողերում-նպատակի պարագա

1. Գրե՛լ երեք այնպիսի ձայնարկություն, որոնցով հնարավոր
   լինի կազմել այլ խոսքի մասեր։

Տը՜զզ-տզզալ խը՜շշ-խշշալ շը՜շշ-շշուկ

 2. Գտնե՛լ ձայնարկությունները (առոգանության նշանները
դրված չեն) և խմբավորե՛լ ըստ տեսակների։
Վայ, խշշալ, ձայն տալ, ծուղրուղու, հեյ, հարայ կանչել, ճռռոց, օֆ, քչքչոց,
ծիվ-ծիվ, բզզոց, ախ, վաշ-վիշ, ճռվողյուն, ուխայ, թրըխկ, շրխկոց։

Վա՜յ-զգացական

ծուղրուղու՜-նմանաձայնական

հե՜յ-կոչական

օ՜ֆ-զգացական

ծի՜վ-ծի՜վ-նմանաձայնական

ա՜խ-զգացական

վա՛շ-վի՛շ-զգացական

ուխա՜յ-զգացական